Crnogorski informacioni prostor suočen je s ubrzanim rastom dezinformativnih sadržaja koji su posebno intenzivni u periodima izbornih kampanja. Ovo istraživanje, sprovedeno u periodu od juna 2023. do decembra 2024. godine, mapiralo je i klasifikovalo 1.847 dezinformativnih jedinica sadržaja u domaćim onlajn medijima i društvenim mrežama.
Predmet i ciljevi istraživanja
Istraživanje je imalo trojak cilj: identificovati i klasifikovati dezinformativne sadržaje koji su cirkulisali u crnogorskom onlajn prostoru; pratiti izvore i mehanizme propagacije; te analizirati kakav efekat ovi sadržaji imaju na percepcije i stavove publike. Dodatni cilj bio je komparacija crnogorskog iskustva s dezinformativnim kampanjama u susjednim državama.
Metodološki pristup
Istraživanje je koristilo kombinaciju automatizovane analize sadržaja i ručne verifikacije. Tim istraživača svakodnevno je pratio 47 onlajn medija i portal, 23 Facebook grupe i stranice, 18 YouTube kanala i relevantne tokove na platformi X (bivši Twitter). Dezinformativne jedinice su verifikovane prema principima fact-checkinga — svaka sporna tvrdnja bila je podvrgnuta provjeri od najmanje tri neovisna izvora.
Sadržaji su klasifikovani prema tipologiji Evropskog centra za izvrsnost u borbi protiv hibridnih prijetnji (Hybrid CoE): dislokacija (tačne informacije u pogrešnom kontekstu), fabrikacija (potpuno izmišljeni sadržaji), manipulacija (djelimično tačni sadržaji s izobličenim kontekstom), i satira/parodija koja može biti pogrešno protumačena.
Ključni nalazi: taksonomija dezinformacija
Od ukupno 1.847 identifikovanih dezinformativnih jedinica, najbrojnija kategorija je manipulacija (44,3%), što govori da su dezinformativne kampanje sve sofisticiranije: umjesto potpunih izmišljotina, koriste parcijalne istine iskrivljene kontekstom. Fabrikacija čini 28,7% uzorka, dislokacija 19,4%, a satira koja je uzrokovala pogrešno razumijevanje ostatak od 7,6%.
Distribucija po tematskim oblastima
Izvori i propagacioni lanci
Analiza izvora dezinformativnih sadržaja pokazuje da 31,6% prvobitno potiče s identifikovanih stranih platformi — dominantno s ruskih i srpskih izvora koji su prilagođeni crnogorskom kontekstu. Domaći portali niske vjerodostojnosti ili bez jasnog vlasništva i uredništva izvor su za 27,8% sadržaja. Ostalo potiče s anonimnih ili pseudoanonimnih Telegram kanala i Facebook grupa.
Prosječni dezinformativni sadržaj prolazio je kroz tri do četiri platforme u roku od 24 sata od prvog pojavljivanja. Facebook ostaje najznačajniji vektor propagacije za starije dobne grupe, dok je TikTok identifikovan kao brzo rastuća platforma za dezinformacije usmjerene mlađoj populaciji.
"Ono što je posebno zabrinjavajuće nije sam porast dezinformacija, nego sve veća sofisticiranost koja ih čini teško razlučivim od legitimnog novinarstva."
Efekat na percepcije publike
Anketa sprovedena na reprezentativnom uzorku od 1.200 punoljetnih građana Crne Gore kao dio ovog istraživanja pokazuje da 34,7% ispitanika ne može pouzdano da razlikuje dezinformativni sadržaj od provjerene vijesti kada su predstavljeni bez kontekstualnih naznaka. Taj procenat raste na 52,3% kada se radi o dezinformacijama koje su konzistentne s prethodno usvojenim stavovima ispitanika — efekat koji se u literaturi naziva "motivated reasoning."
Preporuke i zaključak
Istraživanje nudi sedam konkretnih preporuka: uspostavljanje nacionalnog mehanizma za fact-checking koji bi bio finansijski nezavisan od vlasti; obavezno medijsko obrazovanje u školskim nastavnim planovima; zakonodavno uvođenje obaveze platformi za transparentnost oglašavanja i porijekla sadržaja; podrška civilnom društvu u razvoju alata za medijsku pismenost; regionalna saradnja na razmjeni podataka o koordinisanim kampanjama lažnog informisanja.
Dezinformacije u Crnoj Gori nisu spontana pojava — one su dio organizovanih kampanja s jasnim ciljevima. Odgovor mora biti jednako sistematičan i koordiniran.