Primjena alata zasnovanih na vještačkoj inteligenciji transformiše svakodnevnu novinarski rad brže nego što to struka može da apsorbiše. Istraživanje sprovedeno od januara do februara 2025. godine na uzorku od 83 novinara iz sedam zemalja regiona otkriva složenu, ambivalentnu sliku: tehnologiju prihvataju radi efikasnosti, ali strahuju od njenih dugoročnih posledica po profesiju.
Metodološki okvir istraživanja
Istraživanje je sprovedeno kombinacijom strukturisanih anketnih upitnika i polustrukturisanih dubinskih intervjua. U anketnom dijelu učestvovalo je 83 novinara iz Crne Gore, Srbije, Bosne i Hercegovine, Sjeverne Makedonije, Albanije, Kosova i Hrvatske. Dubinski intervjui realizovani su s 24 novinara koji su izrazili spremnost za detaljniju elaboraciju stavova.
Kategorija ispitanika pokrivala je novinare s različitim iskustvom: od onih s manje od tri godine radnog staža do veterana s više od dvadeset godina u profesiji. Medijski kanali uključivali su štampane, onlajn, televizijske i radio medije, s nešto većom zastupljenošću digitalnih platformi koje su, prema dostupnim podacima, i aktivniji usvajalji AI tehnologija.
Ključni nalazi: masovna upotreba uz duboku ambivalentnost
Najudarnije otkriće istraživanja jeste razmjer svakodnevne upotrebe AI alata: 54,2% ispitanika navodi da koristi neku formu AI-potpomognutih alata svakodnevno ili gotovo svakodnevno u svom radu. Kada se dodaju i oni koji ih koriste nekoliko puta sedmično, taj broj raste na 71,1%. Ove cifre dramatično su više od istraživanja sprovedenog 2022. godine, kada je svakodnevnu upotrebu prijavilo svega 12,8% novinara u istim zemljama.
Najčešće korišćene aplikacije su alati za automatsko transkribovanje audio i video materijala (67,5%), jezički modeli za sažimanje dugih dokumenata i izvještaja (58,3%), alati za provjeru gramatike i stila (55,4%) te sistemi za pretragu i analizu velikih skupova podataka (43,4%). Upotrebu generativnih AI sistema za pisanje ili koautorstvo novinarski tekstova prijavljuje 28,9% ispitanika, što je podatak koji pokreće posebne etičke debate.
"Koristim AI svaki dan, uglavnom za transkripciju i istraživanje. Ali nikad ne bih pustio da mašina napiše tekst koji nosi moje ime. To je pitanje integriteta."
Profesionalni strahovi: deprofesionalizacija i gubitak radnih mjesta
Paralelno s visokom stopom upotrebe, 63,9% ispitanika izražava zabrinutost da će AI alati dovesti do smanjenja broja novinara u redakcijama u narednih pet godina. Taj strah je posebno izražen kod mlađih novinara (76,4% onih s manje od pet godina iskustva), što je razumljivo s obzirom da oni imaju dužu poslovnu perspektivu, ali i puno manje sigurnosti u radnom okruženju.
Ipak, vrijedi naglasiti da zabrinutost za gubitak posla nije ista kod svih profila: kod novinara koji rade investigativno novinarstvo, onaj strah je znatno manji (44,1%). Oni smatraju da su kompetencije neophodne za dubinska istraživanja — izgradnja povjerenja s izvorima, kontekstualizacija, kritičko prosuđivanje o etičkim dimenzijama priče — teško zamjenjive mašinskim algoritmima.
Uredničke i etičke dimenzije
Samo 31,3% ispitanika navodi da njihova redakcija ima formalno utvrđenu politiku ili smjernice za upotrebu AI alata. Ovo je alarmantno nizak broj koji ukazuje na sistemski deficit u institucionalnom upravljanju novim tehnologijama. U odsustvu jasnih pravila, novinari donose individualne odluke na osnovu sopstvenog procjene, što otvara vrata nekonzistentnoj praksi i potencijalnim etičkim propustima.
Posebno je indikativna situacija s obelodanjivanjem upotrebe AI: samo 17,6% novinara koji koriste generativnu AI za pisanje ili doradu tekstova redovno navodi tu upotrebu u napomeni uz tekst. Gotovo trećina (32,4%) nikad to ne čini, a ostatak to radi sporadično i bez jasnog standarda.
Preporuke za redakcije i profesionalne asocijacije
Na osnovu nalaza istraživanja, Tenure predlaže nekoliko konkretnih mjera. Redakcije bi trebalo da u roku od šest do dvanaest meseci razviju interne AI politike koje jasno definišu koji oblici upotrebe AI su prihvatljivi, koje zahtijevaju posebno odobrenje i koje su kategorički zabranjene. Obelodanjivanje upotrebe AI u tekstovima trebalo bi postati standardna praksa, analogno napomeni o konfliktu interesa.
Novinarska udruženja trebalo bi da uvrste AI pismenost u programe obuke i kontinuiranog profesionalnog razvoja. Regulatorna tijela trebalo bi da razmotre eventualne revizije etičkih kodeksa kako bi eksplicitno adresirala pitanja odgovornosti u AI-asistiranom novinarstvu.
Zaključak
Vještačka inteligencija nije više futuristički scenarij za novinarstvo — ona je svakodnevna realnost u regionalnim redakcijama. Pitanje više nije hoće li novinari koristiti AI, već kako će to raditi na način koji čuva integritet profesije, informiše publiku o tom procesu i štiti novinare od sistemskog istiskivanja iz vlastitog zanata. Odgovori na ta pitanja zahtijevaju kolektivnu akciju, a ne samo individualne izbore.
